Józef Bohdan Zaleski, Duch od stepu

Wydawnictwo Pewne 2025

oprac. Elżbieta Nowicka

Ósmy tom serii Album Romantyczne pod redakcją naukową dr hab. Magdaleny Woźniewskiej-Działak przynosi mitopeję jednego z najwyżej cenionych w epoce romantyzmu poetów, Józefa Bohdana Zaleskiego. Tekst poematu przygotowała, opatrzyła objaśnieniami, komentarzem i bibliografią Elżbieta Nowicka.

Pomysł wydania w krytycznym opracowaniu, z komentarzem edytorskim, posłowiem, dodatkami komentującymi tekstu Ducha od stepu Zaleskiego w coraz bardziej rozpoznawalnej i cenionej serii Album Romantyczne uważam za znakomity. Po pierwsze, jest to wydobycie z głębokiej kulturowo-literackiej niepamięci utworu ważnego nie tylko w autorskiej hierarchii dzieł, lecz istotnego dla epoki. Po wtóre, ponowna lektura tekstu Zaleskiego upewniła mnie w przekonaniu, iż mamy przed sobą utwór zachowujący siłę poetycką, być może ważny dla szerszego grona odbiorców, a nie tylko, by tak rzec, dla czytelnika przygotowanego ukraino- i stepoznawczo. Po trzecie, jestem przekonany, iż choć poemat Zaleskiego zawiera treści inspirowane wczesną fazą rozwoju ukraińskiej linii w kulturze polskiej XIX wieku („szkoła ukraińska”, Malczewski, Goszczyński), to jednak przez swe historiozoficzne nacechowanie i zawarte w nim uniwersalnej wagi koncepcje dotyczące czasu (jest jedną z faz rozwoju mitopei, syntetyzującej w mitycznym skrócie czasowym dzieje ludzkości lub narodu) w istocie otwiera drugą fazę zainteresowania Ukrainą, sygnowaną nazwiskami twórców kolejnych pokoleń z ziem ukrainnych pochodzących, m.in. Izopolskiego, Wysockiego, Węglińskiego, Święcickiego. Potem przyjdzie trzecia fala ukraińska w literaturze polskiego XIX wieku: znaczona Trylogią, inna, lecz zakorzeniona imaginacyjnie aż w początkach szkoły ukraińskiej.

Z recenzji prof. dr. hab. Jarosława Ławskiego

Książka szeroko prezentuje sam poemat, ale i zawiera bogaty aneks z dodatkowymi tekstami Zaleskiego i wypowiedziami krytycznymi (Mickiewicz, Goszczyński, Tretiak, Zdziarski, Konopnicka). Jest bogato ilustrowana, m.in. fragmentem autografu poemata, licznymi portretami Zaleskiego, malarstwem o tematyce związanej ze stepem.

Zwrócić należy uwagę na ostatni esej z aneksu, tekst Elżbiety Nowickiej o Dionizji Poniatowskiej, poniekąd nieznanej szerzej muzie poety. Poszerza on możliwości interpretacyjne i wzbogaca naszą wiedzę o biografii Zaleskiego.